1
استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) قزوین، ایران
2
دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه ازاد واحد تهران شمال. تهران. ایران
10.22080/ltcat.2026.33129.1013
چکیده
جامعه‌شناسی زبان به‌عنوان یکی از شاخه‌های بین‌رشته‌ای زبان‌شناسی، به بررسی رابطهٔ متقابل زبان و ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و تاریخی می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه متغیرهایی نظیر سن، جنسیت، شغل، طبقهٔ اجتماعی، سطح تحصیلات، قومیت، باورها و آداب و رسوم، به شکل‌گیری تنوع‌های زبانی و بازتولید روابط قدرت می‌انجامند. ادبیات داستانی، به‌ویژه رمان، از مهم‌ترین عرصه‌هایی است که در آن زبان به‌شکلی پویا با واقعیت‌های اجتماعی پیوند می‌خورد و می‌تواند به‌عنوان منبعی ارزشمند برای مطالعه‌ی مسائل اجتماعی و فرهنگی مورد استفاده قرار گیرد. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی جامعه‌شناختی-زبانی و با تکیه بر چارچوب نظری جامعه‌شناسی زبان و زبان‌شناسی اجتماعی-شناختی، به تحلیل رمان «کابوس‌های بیروت» اثر غادة السمان می‌پردازد. این رمان که در بستر جنگ داخلی لبنان شکل گرفته، روایتگر تجربه‌ی زیسته‌ی انسان‌هایی است که در میان خشونت، ترس و ویرانی، برای حفظ هویت و انسانیت خود تلاش می‌کنند. هدف اصلی این جستار، شناسایی مؤلفه‌های جامعه‌شناسی زبان در این رمان و واکاوی چگونگی و چرایی به‌کارگیری آن‌ها از سوی نویسنده است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی است و داده‌های آن از متن رمان و منابع نظری مرتبط گردآوری شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مؤلفه‌های جامعه‌شناسی زبان در این رمان شامل سن، جنسیت، شغل، سطح تحصیلات، طبقه‌ی اجتماعی، باورها و اعتقادات، و نیز زبان نمادین و استعاری در بازنمایی ساختار اجتماعی است. این مؤلفه‌ها نه‌تنها بازتاب‌دهنده‌ی واقعیت‌های اجتماعی جامعه‌ی جنگ‌زده‌ی لبنان هستند، بلکه به‌عنوان ابزارهایی گفتمانی در خدمت بازتولید یا نقد روابط قدرت، هویت و بحران‌های انسانی قرار می‌گیرند. تحلیل این مؤلفه‌ها نشان می‌دهد که السمان با بهره‌گیری از ظرفیت‌های چندلایه‌ی زبان، توانسته است تجربه‌ی جنگ را نه فقط در سطح رویداد، بلکه در ساحت زبان و گفتمان نیز بازنمایی کند و بدین‌سان، رمان را به آیینه‌ای از ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و روانی جامعه‌ی جنگ‌زده تبدیل سازد.
)